D vitamini kışın: Belçika'da kimler takviye almalı?

Cilt kışın neden bu kadar az D vitamini üretir?

D vitamini, vücudun kalsiyumu kullanmasına yardım eder: kemikler, dişler ve kaslar için gereklidir. Cilt onu güneşin UVB ışınları sayesinde üretir; besinler bunun yalnızca küçük bir kısmını sağlar.

Belçika'nın her yerinde olduğu gibi Brüksel'de de ekimden mart başına kadar güneş alçakta kalır ve UVB ışınlarının büyük kısmı atmosfer tarafından tutulur. Benzer bir enlemdeki Birleşik Krallık'ta sağlık otoriteleri, bu dönemde güneşin cildin D vitamini üretmesi için fazla zayıf olduğunu belirtir: üretim neredeyse durur. Bulutlar, hava kirliliği, kapalı giysiler ve yüksek korumalı güneş kremi bu üretimi daha da azaltır. Yazdan kalan depolar yavaş yavaş tükenir; bu nedenle eksiklik kış sonunda ve ilkbahar başında sık görülür. Güneşin kendisi aşırı doza yol açmaz; yine de uzun süre güneşte kaldığınızda cildinizi koruyun.

Belçika'daki öneriler

Önerilen alım miktarlarını Yüksek Sağlık Konseyi (Conseil Supérieur de la Santé, CSS) Eylül 2016 tarihli 9285 sayılı görüşünde belirlemiştir; Belçika İlaç Bilgi Merkezi (CBIP) 2026'da hâlâ bu görüşe atıfta bulunur.

• 10 yaşına kadar çocuklar: günde 10 µg (400 IU).
• 70 yaşına kadar ergenler ve yetişkinler: günde 10–15 µg (400–600 IU).
• 70 yaşından sonra, hamilelikte ve emzirme döneminde: günde 20 µg (800 IU).

Beslenme, Avrupalı bir yetişkine ortalama günde yalnızca yaklaşık 5 µg sağlar. Düzenli olarak dışarı çıkan sağlıklı bir yetişkin için görüşler farklıdır: Birleşik Krallık herkese sonbahar ve kış aylarında günde 10 µg almayı düşünmesini önerirken, CBIP risk grupları dışında herkese düzenli (sistematik) takviye önermeyi haklı kılan bir gerekçe şimdilik bulunmadığını belirtir.

Kimler takviye almalı?

• Bebekler ve küçük çocuklar: ONE ve Kind en Gezin, 6 yaşına kadar tüm çocuklara günde 400 IU (10 µg) önerir; Kind en Gezin'e göre doğumdan itibaren ve yıl boyunca. Anne sütü ve bebek maması genellikle yeterli miktarı sağlamaz. Koyu ten gibi bir risk faktörü varsa Kind en Gezin günde 600 IU önerir, gerekirse 18 yaşına kadar. Erken doğan (prematüre) bebeklerde dozu çocuk doktoru belirler.
• Risk taşıyan büyük çocuklar ve ergenler: koyu ten, güneşe az çıkma, bazı sara (epilepsi) ilaçlarıyla tedavi.
• Hamile ve emziren kadınlar: CSS'ye göre günde 20 µg (800 IU). Eksiklik, koyu tenli veya örtünen kadınlarda daha sık görülür.
• Yaşlılar, özellikle eksikliğin çok sık görüldüğü huzurevlerinde (maison de repos): orada yeterli kalsiyumla birlikte günde 800–2.000 IU, kemik erimesine (osteoporoz) bağlı kırık riskini azaltabilir.
• Koyu ten, örtülü cilt, az dışarı çıkma: Afrika, Karayip veya Güney Asya kökenli kişiler; dışarıda cildinin büyük kısmını örten kişiler; kırılgan veya evden çıkamayan kişiler.
• Bazı hastalıklar: emilim bozukluğu (malabsorpsiyon: kronik iltihabi bağırsak hastalığı, çölyak, obezite ameliyatı, kistik fibrozis), safra akışı bozukluğu (kolestaz), kemik erimesi. Bu durumlarda dozu doktor ayarlar.

Kan testi herkes için faydalı değildir

Kan tahlili "25-OH D vitamini" düzeyini ölçer. CBIP'ye göre sistematik ölçümün faydası, yaşlılar dahil, kanıtlanmamıştır ve kırıklardan koruyan, genel kabul görmüş bir eşik değer yoktur.

INAMI kuralları ilke olarak takvim yılı başına tek bir ölçüm, bazı durumlarda ise yılda üç ölçüme kadar öngörür: evre IIIb ve üzeri kronik böbrek yetmezliği, diyaliz veya böbrek nakli, belgelenmiş emilim bozukluğu, paratiroit bezlerinin fazla veya az çalışması (hiper- veya hipoparatiroidi), fosfat diyabeti, damardan bisfosfonat tedavisi. Doktorunuz eksiklik belirtileri (kemik ağrısı, kas krampları) veya bu hastalıklardan biri varsa test önerebilir. Kan alma işlemi o zaman hemşire ekibimiz tarafından muayenehanede veya evinizde yapılabilir.

Fazla D vitamini: gerçek bir risk

D vitamini vücutta birikir. Fazla dozda kandaki kalsiyumu yükseltir (hiperkalsemi): bulantı, kusma, kabızlık, aşırı susama, sık idrara çıkma, yorgunluk, bilinç bulanıklığı, ileride de böbrek taşları, böbrek ve kalp hasarı. Doktor aksini önermedikçe CSS, günlük üst sınırı 10 yaşına kadar 25 µg (1.000 IU), 11 yaşından itibaren 50 µg (2.000 IU) olarak belirlemiştir.

Zehirlenme vakaları görülmektedir; bunlar çoğu zaman bir hatanın ardından ortaya çıkar. Fransa'da bir zehir danışma merkezi, 2017–2020 arasında D vitamini damlalarıyla ilgili 1.255 hata veya kazara alım kaydetmiştir: bozuk damlalık, dozun iki kez verilmesi, yanlış anlaşılan reçete, şişeyi çocuğun içmesi. Üç aylık bir bebek, internetten alınan ve mililitre başına değil damla başına dozlanmış bir takviye nedeniyle hastaneye yatırılmıştır: günde 1.200 IU yerine 40.000 IU. Yaşlılarda da çok yoğun çözeltiler hatalara yol açabilir; yüksek dozlar (günde 3.000 IU veya ayda 60.000 IU ve üzeri) düşme riskini artırabilir.

• Ürün değiştirdiğinizde yoğunluğu (damla başına mı, mililitre başına mı) kontrol edin.
• Reçetedeki sıklığa uyun (gün, hafta veya ay).
• Doktora danışmadan D vitamini içeren birden fazla ürünü birlikte kullanmayın.
• Şişeleri çocukların ulaşamayacağı yerde saklayın.

Bir çocuk şişeyi ya da tabletleri yuttuysa Zehir Danışma Merkezi'ni (Centre Antipoisons) 070 245 245 numarasından arayın. Bilinç bulanıklığı veya ciddi fenalık durumunda 112'yi arayın. Çalışma saatlerimiz dışında nöbetçi doktora 1733'ten ulaşabilirsiniz.

Büyük çalışmalar neyi gösteriyor, neyi göstermiyor?

Gözlemsel çalışmalar düşük D vitamini düzeyini kalp-damar hastalıkları, diyabet veya bazı kanserlerle ilişkilendirir; ancak düşük düzey bir neden değil, bir sonuç olabilir. Plasebo (etkisiz ilaç) kontrollü büyük çalışmalar genel bir fayda göstermemiştir:

• VITAL (25.871 katılımcı, 5 yıl boyunca günde 2.000 IU): invaziv kanserlerde, kalp-damar olaylarında veya ölüm oranında azalma yok.
• D-Health (60–84 yaş arası 21.310 kişi, 5 yıl boyunca ayda 60.000 IU): genel, kalp-damar kaynaklı veya kanserden ölüm üzerinde etki yok.

Bir sınır: D-Health'te katılımcıların %80'inin düzeyi zaten yeterliydi ve Belçika'daki düzeyler daha düşük olabilir. Dolayısıyla bu çalışmalar, eksikliği önlemeyi amaçlayan risk grubu takviyesini sorgulatmaz. Ancak eksiklik yokken kanserden veya kalp hastalıklarından korunmak için "ne olur ne olmaz" diye D vitamini almak kanıta dayanmaz.

D vitamini içeren besinler

Yağlı balıklar (somon, uskumru, ringa, sardalya, alabalık) ve yumurta sarısı başlıca doğal kaynaklardır. Belçika'da bazı sürülebilir ve yemeklik yağlara, bazı süt, yoğurt ve soya ürünlerine ve bazı kahvaltılık gevreklere D vitamini eklenir.

Doktorunuzla konuşun

Böbrek hastalığı, böbrek taşı, sarkoidoz, paratiroit hastalığı veya yüksek kalsiyum düzeyi varsa ya da tiyazid grubu idrar söktürücü (diüretik), lityum veya kalsiyum kullanıyorsanız takviyeye başlamadan önce danışın: bu durumda fazla kalsiyum riski daha yüksektir. Hamilelik, sara (epilepsi) tedavisi veya başka takviye kullanımı durumunda da doktorunuzla konuşun.

Anderlecht'teki Maison Médicale Parc Astrid'de aile hekiminiz, takviyenin faydasını, dozunu ve biçimini sizinle birlikte değerlendirir; bunu Türkçe, Fransızca, Felemenkçe veya İngilizce yapabilirsiniz. Henüz bize kayıtlı değil misiniz? Yeni hasta sayfasına bakın.

Kaynaklar

• CSS – Recommandations nutritionnelles pour la Belgique, 9285 sayılı görüş (2016)
• CBIP – İlaç Rehberi (Répertoire), 14.2.1.2 D vitamini ve türevleri (2026)
• CBIP – Folia: D vitamini ve ölüm; çocuklarda kazara aşırı doz (2022)
• Kind en Gezin – Extra vitamines: D vitamini (2026'da erişildi)
• INAMI – SSS: D vitamini ölçümü (2026'da erişildi)
• Gezondheid en Wetenschap – Kanda fazla kalsiyum (hiperkalsemi) (2020)
• NHS – Vitamin D (2020)